काठमाडौँ । देशभर १ करोड ७५ लाख एलपी ग्यास सिलिण्डर उपलब्ध रहँदा मासिक खपत भने करिब ३३ लाखमात्रै भइरहेको छ । आपूर्तिमा सामान्य अवरोध आउनासाथ बजारमा ग्यासको चर्को अभाव देखिने गरेको छ, जसले गर्दा बाँकी करिब १ करोड ४२ लाख सिलिन्डर कहाँ थन्किएका छन् भन्ने गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ ।

नेपाल एलपी ग्यास उद्योग संघका अनुसार हाल देशभर करिब १ करोड ७५ लाख ग्यास सिलिण्डर छन् । बजारमा सामान्य अवस्थामा दैनिक १ लाख १० हजारको हाराहारीमा सिलिण्डर खपत हुन्छ । यस हिसाबले महिनामा करिब ३३ लाख सिलिण्डर भए देशभरको माग सहजै धान्न सकिन्छ ।यस्तै मासिक ३३ लाख सिलिण्डर खपतका हिसाबले १ करोड ७५ लाख सिलिण्डरले ५ महिनालाई धान्नु पर्ने हो । तर कुनै प्राकृतिक विपद्का कारण सडक अवरुद्ध हुँदा होस् या कुनै अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको अवरोधका सूचना आएको २/४  दिनमै आम उपभोक्ताले ग्यास अभाव झेल्नु परेको छ ।मासिक ३३ लाख सिलिण्डर मात्रै खपत हुने देशमा बाँकी करिब १ करोड ४२ लाख सिलिण्डर कहाँ गइरहेका छन् भन्ने प्रश्नको जबाफ खोज्दा उपभोक्ता अधिकारकर्मी र ग्यास उद्योगीका आ–आफ्नै तर्क र दाबी छन् । अधिकारकर्मीहरू यसलाई व्यापारीले ३५ अर्ब रुपैयाँ कब्जा गर्न र नयाँ सिलिण्डर बेच्न रचेको ‘कृत्रिम अभाव’ भन्छन् भने उद्योगीहरू विगतको ‘ब्याकलग’ र उपभोक्ताले घरमै राख्ने अतिरिक्त ‘स्टक’लाई दोष दिन्छन् ।

• अधिकारकर्मीको दाबी : ३५ अर्बको धरौटी फिर्ता नगर्ने व्यापारीको खेल

उपभोक्ता अधिकारकर्मी विष्णुप्रसाद तिमिल्सिनाका अनुसार बजारमा देखिएको अभाव पूर्णतः कृत्रिम हो । उद्योगीहरूले उपभोक्ताको खर्बौं रकम कब्जा गरिराख्न र नयाँ सिलिण्डर भिडाउन यो अभावको सिर्जना गरेको तिमिल्सिना तर्क गर्छन् ।

‘एउटा खाली सिलिण्डरको लागत ८ सयदेखि १ हजार रुपैयाँमात्र पर्छ, तर उद्योगीले उपभोक्ताबाट २ हजार रुपैयाँ धरौटी लिएका छन्,’ तिमिल्सिनाले भने, ‘१ करोड ७५ लाख सिलिण्डरको हिसाब गर्दा उद्योगीहरूले उपभोक्ताको ३५ अर्ब रुपैयाँ चलाएर बसेका छन् । बजारमा ग्यास सहज हुने हो भने उपभोक्ताले घरमा थन्किएका अतिरिक्त सिलिण्डर फिर्ता गरेर आफ्नो पैसा माग्छन् । त्यही ३५ अर्ब फिर्ता गर्नुपर्ने डरले उद्योगीले कहिल्यै ग्यास सहज हुन दिँदैनन् ।’

अधिकारकर्मी तिमिल्सिनाका अनुसार ग्यास सहज नहुँदा उपभोक्ताहरू एउटा कम्पनीको ग्यास नपाएपछि बाध्य भएर अर्को कम्पनीको नयाँ सिलिण्डर ४ हजार ७०० देखि ५ हजार रुपैयाँसम्म तिरेर किन्न बाध्य हुन्छन् । त्यस्तै, फाइभ स्टार होटलहरूले पाउने १३ प्रतिशत भ्याट छुटको दुरुपयोग गर्दै हजारौँ सिलिण्डर त्यता डाइभर्सन गरेर फर्जी बिलमार्फत भ्याट घोटाला भइरहेको समेत उनको आरोप छ ।

• उद्योगीको प्रस्टीकरण : उपभोक्ताको घरमै थन्किन्छन् सिलिण्डर

यता, नेपाल एलपी ग्यास उद्योग संघका अध्यक्ष दिवानबहादुर चन्द भने अधिकारकर्मीको आरोपलाई खण्डन गर्छन् । उनका अनुसार देशभर १ करोड ७५ लाख सिलिण्डर भए पनि ती सबै बजारको चक्र (रोटेसन) मा आउँदैनन्, जसले गर्दा अभाव महसुस हुन्छ ।

‘सामान्य अवस्थामा मासिक ३३ लाख सिलिन्डर खपत हुने कुरा साँचो हो । तर, उपभोक्ताले २ /३ वटा स्टक पनि त राखेका हुन्छन् नि । अहिले यही कारणले समस्या भइरहेको छ । १ करोड ७५ लाख सिलिण्डरमध्ये कम्तीमा एक तिहाइ अर्थात् करिब ५७ लाख ७५ हजार सिलिण्डर भरिएर वितरण चक्र (रोटेसन) मा नआएसम्म उपभोक्ताले सहज महसुस गर्दैनन्,’ अध्यक्ष चन्दले प्रस्ट्याए ।

उपभोक्ताले एउटा सिलिण्डर प्रयोग गर्दा घरमा अर्को सिलिण्डर स्टकमा राख्ने गर्दा आपूर्ति चक्र भरिन समय लाग्ने र बजारमा खाली सिलिण्डर मात्रै देखिने उनको भनाइ छ ।

चन्दका अनुसार उपभोक्ताले धेरै वटा सिलिण्डर स्टक राख्ने प्रवृत्तिका कारण १  करोड ७५ लाख सिलिण्डर नियमित खपतमा आउँदैनन् ।

• अझै ४० हजार मेट्रिक टनको ‘ब्याकलग’, कहिले हुन्छ सहज ?

अध्यक्ष चन्दका अनुसार अहिले बजार पूर्ण रूपमा लयमा नआउनुको मुख्य कारण विगतमा सिर्जना भएको आपूर्ति ग्याप (ब्याकलग) हो । गत फागुनमा ग्यासको चरम अभाव सिर्जना भएपछि सरकारले १५ दिनका लागि उद्योगीको आधा सिलिण्डर ग्यास वितरण सुरु गरेको थियो । तर आधा सिलिन्डरको कारोबार चार महिना लम्बियो । यसपछि उपभोक्ताले आधा सिलिण्डर भरेनन् । त्यस अवधिमा मासिक २० हजार मेट्रिक टनका दरले आयात थियो । तीन महिनामा करिब ६० हजार मेट्रिक टन ग्यास कम आएको थियो । असार मसान्तदेखि भरी सिलिण्डर वितरण गर्दा ग्यास आपूर्तिमा समस्या भएको उनको भनाइ छ ।