‘बोली’ र ‘नियत’ बीचको मूल प्रश्न— Bishnu Dhungel को भूमिकाबाट उठेका गम्भीर बहसहरू;

-किर्तन अधिकारी (EDITORIAL BOARD)
काठमाडौं — देशव्यापी असन्तोष चुलिएको त्यो दिन, सडकमा निस्किएका हजारौं प्रदर्शनकारीबाट कति शब्द बोलेर आयो, कति आवेगले निस्कियो— त्यो अलग विषय। भीडको उग्र भावनामा कतिपयले तिखा शब्द उच्चारे होलान्, कतिले मौनै रहे होलान्। तर अहिले उठेको प्रश्न भनेको— “बोलेर असन्तुष्टि व्यक्त गर्नु” र “नियतपूर्वक हिंसात्मक कार्यमा उकास्नु वा सामेल हुनु” बीचको मूल भिन्नता हो।

यही प्रसङ्गमा, हाल पक्राउ परेका पूर्व फ्री–स्टुडेन्ट युनियन अध्यक्ष Bishnu Dhungel ले घटनालाई नयाँ कोणबाट सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याइदिएका छन्। प्रहरी अनुसन्धानले Dhungel लाई सर्वोच्च अदालत परिसरमा भएको आगजनी र भीड उकास्ने गतिविधिमा संलग्न भएको आरोपसहित थुनामा राखेको छ। उनीमाथि लगाइएको आरोपले एउटा ठूलो प्रश्न उठाएको छ—“के उनले बोलेका शब्द मात्रै थिए, कि नियतसहित गरिएको सक्रिय सहभागिता ?”

आन्दोलनका क्षणहरू सामान्य समय हुँदैनन्। राष्ट्रकै मनोभाव आक्रोशले भरिएको, अन्याय अनुभूतिको तीब्रता बढिरहेको, राज्य–प्रतिको क्षोभ उम्लिरहेको वातावरणमा मानिसले बोलेका प्रत्येक शब्दको तौल समान हुँदैन। तर कानुनको दृष्टिले भने-बोलिएको अभिव्यक्ति र आगजनी, तोडफोड वा उक्साहट बीच स्पष्ट सीमा हुन्छ। यही सीमारेखा अहिले Dhungel को केसमा परीक्षण हुँदैछ।

सर्वोच्च परिसरमा भीड पुगेका बेला, कोही केवल रोष व्यक्त गर्दै थिए, कोही “बर्बर सरकारको दमन” विरुद्ध आवाज उठाइरहेका थिए,र कोही, प्रहरी दाबी अनुसार, भीडलाई उच्छृंखल बनाउने संकेत वा निर्देशन दिइरहेका थिए।यही क्षणले कानुनी बहसलाई निर्णायक बनाइदिन्छ-आक्रोश व्यक्त गर्नु अपराध होइन; तर त्यो आक्रोशलाई हिंसामा रूपान्तरण गराउने नियत भने कानुनी जिम्मेवारीको क्षेत्र हो।

Dhungel का समर्थकहरू भन्छन्-उनले बोलेको अभिव्यक्ति आन्दोलनको भाव हो, नियत होइन।त्यो दिनको वातावरण दमनविरोधी आवाजसँग भरिएको थियो।“सर्वोच्च जलाइदिन्छु” भन्ने प्रकारका वाक्य आन्दोलनको आक्रोशात्मक भाषिक शैली हुन्, प्रत्यक्ष कार्यका निर्देशन होइनन्।आन्दोलनको इतिहासमा तीब्र नारा, symbolic रेटोरिक र आक्रोशजन्य अभिव्यक्ति स्वाभाविक छन्।समर्थकहरूको तर्क सरल छ- “बोल्नु” र “जलाउन जानु” दुई पृथक कर्म हुन्र उनलाई पक्राउ गर्नु राजनीतिक मनसायसहितको दमन हो।

कानुनी पक्ष : ‘उद्देश्य’ प्रमाणित गर्न सके/नसके परिवर्तन हुन्छ निष्कर्ष; कानुनी दृष्टिमा यो केसको केन्द्र बिन्दु छ-उनको अभिव्यक्ति स्वतन्त्र राजनीतिक आवाज थियो, कि उक्साहट (incitement) थियो ?यदि प्रहरीले प्रमाणित गर्यो कि- ढुङ्गेलको उपस्थितिले भीडलाई निर्देशित गर्यो,उनले उक्साउने संकेत/कार्य गरे,आगजनीसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष कार्यगत सम्बन्ध छ,भने यो दोस्रो कोटिको आपराधिक कार्य बन्छ। तर यदि प्रमाणले देखायो कि- अभिव्यक्ति भावनात्मक थियो, नियतसहित प्रेरित गर्ने उद्देश्य थिएन,उनी केवल भीडमा उपस्थिति थिए, आगजनीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क छैन, भने यो राजनीतिक आवेगपूर्ण अभिव्यक्ति मात्र मानिन्छ।

यही कारण-यो प्रकरण केवल “व्यक्तित्वको गिरफ्तारी” होइन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र आन्दोलन संस्कृतिको दायरा कति सम्म हो ? भन्ने राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ। निष्कर्ष : आन्दोलन र जिम्मेवारी बीचको नयाँ अध्याय देशले धेरै आन्दोलनहरू देखिसकेको छ नारा तिखा बन्छन्, शब्द कडा बन्छन्, आवेग तीब्र बन्छ।तर जब आन्दोलन हिंसाको रेखा पार गर्छ, तब कानुन जाग्छ, राजनीति चर्किन्छ, र समाजले जिम्मेवारीको खोजी गर्छ।

Dhungel को केसले आज देशलाई एउटा मूल प्रश्न अगाडि राखेको छ-“भावनाको भाषा” र “हिंसाको संकेत” बीचको दूरी कहाँ सम्म ?र त्यो दूरी कसरी परिभाषित गर्ने ?

यही बहस, यही गहिराइ, र यही द्वन्द्व— अहिलेको राजनीतिक परिदृश्यको केन्द्रमा छ।