सम्पादकीय
लेखक:Kritan Adhikari

नेपालमा हालै उभिएको Gen Z आन्दोलन केवल सडक आन्दोलन होइन, यो निराशा, विश्वासघात र भ्रष्ट नेतृत्वविरुद्धको ऐतिहासिक पीडा अभिव्यक्तिको रूप हो। सामाजिक न्याय, राजनीतिक पारदर्शिता र उत्तरदायी शासन व्यवस्थाको माग गर्दै उठेको यो स्वरलाई धेरैले परिवर्तनको संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। तर यस आन्दोलनले दिएको वास्तविक सन्देश के हो? के यो व्यवस्थाविरुद्धको विद्रोह हो वा सुधारको चेतना?
यस सम्पादकीयमा हामी Gen Z आन्दोलनको पृष्ठभूमि, कारण, घटनाक्रम, माग, प्रभाव, चुनौती र समाधानका आयामहरू विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्नेछौँ। तथ्य र प्रमाणमा आधारित यो अध्ययन निष्पक्ष दृष्टिकोणसहित प्रस्तुत गरिएको छ।

पृष्ठभूमि: किन आवश्यक पर्यो आन्दोलन?
नेपालमा युवापुस्ताको राजनीतिक सहभागिता पछिल्ला वर्षहरूमा घट्दै गएको स्थिति थियो। तर भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, सहकारी घोटाला, नीति कब्जा र न्याय प्रणालीप्रति विश्वास संकट बढ्दै जाँदा युवाहरूले प्रत्यक्ष रूपमा प्रणालीविरुद्ध प्रश्न उठाउन थाले। विशेषगरी २०७९ पछि एकपछि अर्को रूपमा उजागर भएका महत्त्वपूर्ण घटनाहरूले यो आन्दोलनको जग बसाल्यो। सहकारी घोटालाका उजुरी तीव्र भए, राजनीतिक पहुँचवालाको संलग्नता आरोप सार्वजनिक भए, जेठ २०७९ मा सुन तस्करी प्रकरण उजागर भयो र पूर्वमन्त्री संलग्नता आरोप लागे। साउन २०८१ मा काठमाडौंमा सहकारी पीडित र सर्वसाधारणले विरोध सभाहरू सुरु गरे। भदौ–असोज २०८१ मा आन्दोलन निरन्तर रह्यो र गिरफ्तार–रिहाई क्रम जारी रह्यो। कात्तिक २०८१ मा नागरिक समाज, लेखक, व्यवसायी, शिक्षकले समेत आन्दोलनमा समर्थन जनाए। युवाहरू, विशेष गरी Gen Z (सन् १९९७–२०१२ जन्मेका), यस आन्दोलनमा निर्णायक रूपमा उत्रिए। Gen Z को सहभागिता अन्य पुस्ताभन्दा फरक थियो—उनीहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत तथ्य–तथ्याङ्क र घटना विवरण तत्काल सार्वजनिक गर्दै थिए, र डिजिटल माध्यमबाट विरोधको आवाज फैलाइरहेका थिए।

भदौ २३–२४ का घटनाक्रम: आन्दोलनको निर्णायक मोड
भदौ २३ र २४ का दिनहरू नै Gen Z आन्दोलनको Turning Point बने। सामाजिक सञ्जालमार्फत सुरु भएको यो आन्दोलन ती दुई दिन सडकमा चरम रूपले विस्फोट भयो। बिना कुनै राजनीतिक दलको झण्डा, बिना औपचारिक नेतृत्व र बिना संगठित संरचना – युवाहरू हजारौँको संख्यामा काठमाडौंसहित देशभर स्वतःस्फूर्त रूपमा उत्रिए।
ती दिन भएका केही महत्वपूर्ण घटनाक्रम यस प्रकार छन्: माइतीघर मण्डलाबाट सुरु भएको शान्तिपूर्ण र्याली केही घण्टामै ठूलो जनसागरमा परिवर्तन भयो। “कोही दल होइन, राष्ट्र चाहिन्छ”, “भ्रष्टाचार छुट्दैन”, “जनताको पैसा फिर्ता दे”, “Justice for Cooperative Victims” जस्ता नाराहरू गुञ्जिए। प्रहरीले काँचो अश्रु ग्यास र जल तोप प्रयोग गर्दै आन्दोलन नियन्त्रण प्रयास गर्यो। करिब ८७० भन्दा बढी युवाहरू पक्राउ भए र धेरै घाइते भए। मानवअधिकार आयोग र नागरिक समाजले प्रहरी बलप्रयोगलाई असंवैधानिक भन्दै विरोध गरे। युवाहरूले आन्दोलनलाई केन्द्रीय राजनीतिको दबाब होइन, जनताको आवाज घोषणा गरिरहे। यही दिनदेखि आन्दोलन केवल आर्थिक असन्तुष्टि मात्र नभई व्यवस्थागत अन्यायविरुद्धको विद्रोहका रूपमा स्थापित भयो।

आन्दोलनका मुख्य मागहरू
Gen Z आन्दोलनले मात्र सडक र नाराबाट मात्र होइन, स्पष्ट र ठोस मागहरू मार्फत सरकार र व्यवस्थालाई चुनौती दियो। मुख्य मागहरू यसप्रकार छन्:
भ्रष्टाचार नियन्त्रण र दोषीको कारबाही – सहकारी घोटाला, सुन तस्करी, योजना दुरुपयोगका सबै दोषीलाई कानुनी रूपमा दण्डनीय बनाउने।
पारदर्शी आर्थिक नीति – जनताको कर, कोष र राहत योजनाको उपयोगमा पूर्ण पारदर्शिता सुनिश्चित गर्ने।
रोजगार सिर्जना र युवा सशक्तीकरण – १८–३५ वर्षका युवा वर्गका लागि रोजगारी, उद्यमशीलता र सीप विकासका अवसर।
न्याय प्रणाली सुधार – अदालत र अनुसन्धान निकायमा राजनीतिक हस्तक्षेप कम गर्दै स्वतन्त्र न्याय सुनिश्चित गर्ने।
शिक्षा र स्वास्थ्य पहुँच सुधार – गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको प्रत्याभूति।
जनप्रतिनिधित्व र लोकतान्त्रिक प्रणालीको सुदृढीकरण – स्थानीय र केन्द्रीय सरकारमा जनप्रतिनिधिहरूको जवाफदेही सुनिश्चित गर्ने।
यी मागहरूले स्पष्ट पार्छ कि आन्दोलन केवल असन्तुष्टिको प्रतिक्रिया होइन, यो समाज सुधार र प्रणाली सुधारको अभिव्यक्ति हो।

प्रभाव
Gen Z आन्दोलनले देशभरी निम्न प्रभाव पारेको छ:
सामाजिक जागरण: युवाहरूले डिजिटल मिडिया, अनलाइन प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्ना आवाजलाई व्यापक बनाए।
राजनीतिक दबाब सिर्जना: सरकार र सम्बन्धित निकायहरूमा जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न दबाब बढ्यो।
नयाँ नेतृत्वको उदय: युवा नेताहरू, लेखक, शिक्षक र व्यवसायी आन्दोलनमा सक्रिय भएर नेतृत्वमा आएका छन्।
सहभागिताको नयाँ ढाँचा: परम्परागत आन्दोलनभन्दा फरक, शान्तिपूर्ण, डिजिटल र सृजनात्मक विरोधको शैली अपनाइयो।

चुनौतीहरू
तर यस आन्दोलनसँगै केही चुनौतीहरू पनि रहे:
आन्दोलनको स्थायित्व: लगातार गिरफ्तार–रिहाई, राजनीतिक हस्तक्षेप र मिडिया दबाबले युवाहरूको उत्साहमा कमी ल्याउन सक्ने।
दिगो नीति प्रभाव: आन्दोलनले तत्काल प्रभाव त देखायो, तर दीर्घकालीन नीति परिवर्तन र सुधार सुनिश्चित गर्न कठिनाइ।
साँस्कृतिक र सामाजिक विरोध: परम्परागत राजनीतिक संरचना र बूढापुस्ताले नयाँ शैलीका विरोधलाई पूर्ण समर्थन नगर्नु।

समाधानका आयामहरू
युवा आन्दोलनलाई प्रभावकारी र दिगो बनाउन केही उपाय अपनाउन सकिन्छ:
संस्थागत सहयोग: नागरिक समाज, शैक्षिक संस्था र मिडियासँग समन्वय गरेर आन्दोलनलाई स्थायित्व दिने।
सक्रिय संवाद: सरकार र राजनीतिक दलसँग नियमित संवाद कायम गरेर नीतिगत सुधारमा जोड दिने।
सहभागिता र नेतृत्व प्रशिक्षण: नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व र राजनीतिक साक्षरता दिने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
डिजिटल अभियान र पारदर्शिता: सामाजिक मिडियाको प्रयोग गरेर सबै कदम पारदर्शी राख्ने।

निष्कर्ष
Gen Z आन्दोलनले नेपालका युवाले अब केवल दर्शक नभई सक्रिय नागरिकको रूपमा भूमिका खेल्न चाहन्छन् भन्ने स्पष्ट सन्देश दियो। यसले देशमा जवाफदेहिता, पारदर्शिता र समावेशी लोकतन्त्रको मागलाई बलियो बनाएको छ। आगामी दिनमा यस आन्दोलनको दिगोपन र प्रभाव प्रणालीगत सुधारमा निर्भर रहनेछ।