काठमाडौं । अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले भारतमा आयोजित एक कार्यक्रममा दिएको अभिव्यक्तिलाई लिएर नेपालमा राजनीतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा बहस चर्किएको छ। भारतविरोधी भावनासँग जोडिएको राष्ट्रवादको युग समाप्त भएको भन्ने उनको टिप्पणीप्रति विभिन्न राजनीतिक नेता तथा कूटनीतिक मामिलाका जानकारहरूले फरक–फरक धारणा व्यक्त गरेका छन्।

गत असोज ६ गते भारतमा आयोजित एनडीटीभी वर्ल्ड समिट २०२६ मा सम्बोधन गर्दै अर्थमन्त्री वाग्लेले नेपालमा कुनै समय राष्ट्रवादलाई भारतविरोधी भावनासँग जोडेर हेर्ने गरिएको भए पनि त्यस्तो युग अब समाप्त भएको बताएका थिए।

उनको अभिव्यक्तिलाई लिएर केही नेताहरूले राष्ट्रिय स्वाभिमान र कूटनीतिक मर्यादाको प्रश्न उठाएका छन् भने कतिपयले बदलिँदो क्षेत्रीय सम्बन्धको सन्दर्भमा उक्त टिप्पणीलाई स्वाभाविक मानेका छन्।

अभिव्यक्तिमाथि पक्ष–विपक्षमा बहस

नेकपा एमालेका विदेश विभाग प्रमुख प्रदीप ज्ञवाली र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका नेता कमल थापाले अर्थमन्त्रीको अभिव्यक्तिप्रति विरोध जनाएका छन्। उनीहरूको असन्तुष्टि नेपालको राष्ट्रिय हित र परराष्ट्र नीतिसँग जोडिएको विषयमा विदेशी भूमिमा व्यक्त गरिएको टिप्पणीप्रति केन्द्रित देखिएको छ।

पूर्वराजदूत विजयकान्त कर्णले भने वाग्लेको अभिव्यक्तिको समर्थन गरेका छन्। उनका अनुसार नेपालमा भारतविरोधी भावना विगतको तुलनामा घटेको भए पनि पूर्ण रूपमा समाप्त भइसकेको छैन।

कर्णले नेपाल–भारतबीच भएका सम्झौता कार्यान्वयन, विकास निर्माण र आर्थिक सहकार्यलाई प्राथमिकता दिँदा दुई देशबीचको सम्बन्ध थप सुदृढ हुने धारणा राखेका छन्।

परराष्ट्र मामिलाका जानकार अरुण सुवेदीले पनि वाग्लेको भनाइलाई विषयवस्तुका दृष्टिले अन्यथा लिनुपर्ने कारण नरहेको टिप्पणी गरेका छन्। यद्यपि, कूटनीतिक प्रोटोकलअनुसार कसले र कुन सन्दर्भमा अभिव्यक्ति दियो भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुने उनको भनाइ छ।

पदीय जिम्मेवारी र कूटनीतिक मर्यादामाथि प्रश्न

पूर्वराजदूत टंक कार्कीले भने अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिव्यक्तिलाई गलत ठहर गर्दै उनको पदीय क्षेत्राधिकार र कूटनीतिक संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाएका छन्।

कार्कीका अनुसार कूटनीतिमा अभिव्यक्ति दिने व्यक्तिको पद र त्यसको सन्दर्भले विशेष अर्थ राख्छ। त्यसैले राष्ट्रियता तथा परराष्ट्र नीतिसँग सम्बन्धित विषयमा बोल्दा थप संवेदनशील हुनुपर्ने उनको धारणा छ।

नेपाली सेनाका पूर्वउपरथी तथा अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका जानकार विनोज बस्न्यातले भने नेपाल–भारत सम्बन्धलाई विगतका कमजोरी सच्याउँदै बदलिँदो भू–राजनीतिक परिस्थितिअनुसार अघि बढाउनुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार दुवै देशले पारस्परिक लाभ र दीर्घकालीन रणनीतिक विश्वासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

भारतसँगको सम्बन्धमा राजनीतिक दृष्टिकोण

नेपालमा भारतसँगको सम्बन्धलाई विभिन्न राजनीतिक दलले फरक दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्दै आएका छन्। पूर्वराजदूत कर्णले तत्कालीन राजा महेन्द्रको समयदेखि विकसित भारतविरोधी भावनालाई पछि कम्युनिस्ट राजनीतिक धाराले पनि निरन्तरता दिएको विश्लेषण गरेका छन्।

नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ का विगतका अभिव्यक्ति तथा राजनीतिक गतिविधिलाई लिएर पनि नेपाल–भारत सम्बन्धको विषयमा विभिन्न समयमा बहस हुँदै आएको छ।

ओलीमाथि भारतसँगको सम्बन्धलाई राष्ट्रवादसँग जोडेर राजनीतिक लाभ लिन खोजेको आरोप लाग्दै आएको छ। त्यस्तै, प्रचण्डका विगतका भारतसम्बन्धी अभिव्यक्ति र पछिल्लो समय सम्बन्ध सुधारका लागि गरेका प्रयास पनि राजनीतिक बहसका विषय बनेका छन्।

यद्यपि, भारतसँगको सम्बन्धबारे राजनीतिक दल र नेताहरूको धारणा समय, परिस्थिति तथा सरकारको भूमिकाअनुसार परिवर्तन हुँदै आएको देखिन्छ।

जेनजी आन्दोलनपछि सम्बन्धमा आएको परिवर्तनको चर्चा

पूर्वराजदूत कर्णका अनुसार जेनजी आन्दोलनपछि नेपालमा भारतविरोधी भावना तुलनात्मक रूपमा कमजोर भएको छ। आन्दोलनपछि बनेका सरकारहरूको भारतसँगको सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयास, उच्चस्तरीय भ्रमण र संवादले पनि यसमा भूमिका खेलेको उनको विश्लेषण छ।

भारतसँगको सम्बन्धलाई भावनात्मक तथा राजनीतिक नाराभन्दा पनि आर्थिक सहकार्य, विकास, पारस्परिक सम्मान र साझा हितका आधारमा अघि बढाउनुपर्ने धारणा विभिन्न कूटनीतिक वृत्तमा व्यक्त हुँदै आएको छ।

अर्थमन्त्री वाग्लेको अभिव्यक्तिले भने राष्ट्रवादको परिभाषा, राष्ट्रिय स्वाभिमान, परराष्ट्र नीतिमा पदाधिकारीको भूमिका र नेपाल–भारत सम्बन्धको भावी दिशाबारे बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ।