नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक इतिहासको सबैभन्दा पुरानो र प्रभावशाली राजनीतिक दलमध्ये एक हो। राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि लोकतन्त्र, गणतन्त्र र संविधान निर्माणसम्म कांग्रेसले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। त्यसैले कांग्रेसभित्र हुने नेतृत्वको बहस केवल एउटा दलको आन्तरिक विषयमा सीमित रहँदैन। त्यसले नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक राजनीति र आगामी राजनीतिक दिशामाथि समेत प्रभाव पार्छ।आज कांग्रेसभित्र देखिएको मूल प्रश्न पनि यही हो—अब कांग्रेसको नेतृत्व कुन पुस्ताले गर्ने? पुरानै नेतृत्वलाई निरन्तरता दिने कि नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने? यस प्रश्नको केन्द्रमा अहिले दुई धार स्पष्ट देखिन्छन्—एकातर्फ सभापति शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वलाई निरन्तरता दिन चाहने समूह र अर्कोतर्फ महामन्त्री गगन थापासहित नयाँ पुस्ताको नेतृत्व स्थापित गर्नुपर्ने मत। यो विभाजनलाई केवल व्यक्ति–व्यक्तिबीचको प्रतिस्पर्धाका रूपमा बुझ्नु कांग्रेसका लागि पर्याप्त हुँदैन। यसभित्र पार्टीको विचार, संगठन, कार्यशैली र भविष्यको नेतृत्वसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न छ।

१५औँ महाधिवेशनको सन्दर्भमा कांग्रेसभित्र देखिएको विभाजनले पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र र नेतृत्व चयनको प्रक्रियामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। महाधिवेशन कुनै व्यक्ति विशेषलाई शक्तिमा पुर्‍याउने माध्यम मात्र होइन, पार्टीको आगामी राजनीतिक दिशाको निर्धारण गर्ने सर्वोच्च लोकतान्त्रिक अभ्यास हो।त्यसैले महाधिवेशनको वैधानिकता, प्रतिनिधित्व, प्रक्रियागत पारदर्शिता र निर्णयको आधिकारिकता जस्ता विषयमा उठेका प्रश्नको निष्पक्ष र संस्थागत समाधान आवश्यक छ।कांग्रेसजस्तो पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टीले आफ्नो आन्तरिक विवादको समाधान पनि लोकतान्त्रिक विधिबाटै गर्न सक्नुपर्छ। अन्यथा कांग्रेसले अरूलाई लोकतन्त्रको पाठ पढाउने नैतिक आधार कमजोर हुन सक्छ।

शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसको राजनीतिमा लामो समयदेखि प्रभावशाली पात्र रहँदै आएका छन्। प्रधानमन्त्री, पार्टी सभापति र विभिन्न राजनीतिक संक्रमणमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेका देउवाको राजनीतिक योगदानलाई एकै शब्दमा खारेज गर्न सकिँदैन।तर राजनीतिक दलमा योगदान र आगामी नेतृत्वको आवश्यकता दुई फरक विषय हुन्। कुनै नेताले विगतमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ भन्दैमा सधैँ त्यही नेतृत्वलाई निरन्तरता दिनुपर्छ भन्ने लोकतन्त्रको नियम होइन। नेतृत्वको मूल्यांकन वर्तमान आवश्यकता र भविष्यको चुनौतीका आधारमा पनि हुनुपर्छ।

आजको कांग्रेसले यही प्रश्नको सामना गरिरहेको छ।

नेपालको जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा पुस्ताले ओगटेको छ। रोजगारी, शिक्षा, प्रविधि, उद्यमशीलता, विदेश पलायन, भ्रष्टाचार, सुशासन र राजनीतिक जवाफदेहिताजस्ता विषय आजको पुस्ताका मुख्य सरोकार हुन्।पुरानो राजनीतिक शैलीबाट यी नयाँ प्रश्नको समाधान खोज्न कठिन हुँदै गएको छ।यही कारण कांग्रेसमा युवा नेतृत्वको माग बढ्नु स्वाभाविक हो। गगन थापालगायत नयाँ पुस्ताका नेताहरूले कांग्रेसलाई नयाँ राजनीतिक भाष्य, नयाँ संगठनात्मक शैली र नयाँ पुस्तासँग जोड्ने प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।तर युवा हुनु मात्र नेतृत्वको योग्यता होइन। नयाँ नेतृत्वले पनि आफूलाई नीतिमा, संगठनमा, निर्णय क्षमतामा, पारदर्शितामा र परिणाम दिने क्षमतामा प्रमाणित गर्नुपर्छ।

त्यसैले ‘युवा कि पुरानो?’ भन्दा पनि महत्वपूर्ण प्रश्न हो—‘कस्तो नेतृत्वले कांग्रेसलाई आगामी दशकमा जनतासँग जोड्न सक्छ?’

पहिलो, पार्टीको नेतृत्व कसले गर्ने?

दोस्रो, कांग्रेसको आगामी राजनीतिक नीति के हुने?

तेस्रो, जनताले कांग्रेसबाट के अपेक्षा गर्ने?

कांग्रेसले आफ्नो इतिहासमा गर्व गर्न पाउँछ। तर इतिहास मात्रै भविष्यको ग्यारेन्टी होइन।२००७ सालको राजनीतिक चेतना र आजको डिजिटल पुस्ताको राजनीतिक चेतना एउटै छैन। हिजो लोकतन्त्र स्थापनाका लागि सडकमा संघर्ष गर्ने पुस्ता थियो भने आजको पुस्ता रोजगारी, अवसर, प्रविधि, पारदर्शिता र विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धाको प्रश्न गरिरहेको छ।आजको कांग्रेसले यी प्रश्न बुझ्न सकेन भने इतिहासको गौरव बोकेर वर्तमानबाट टाढिँदै जाने खतरा छ। कांग्रेसलाई अब ‘हामीले के गर्‍यौँ’ भन्दा बढी ‘अब के गर्छौँ?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिनुपर्ने समय आएको छ।

यदि देउवा नेतृत्वले पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा, नयाँ पुस्ता र नयाँ राजनीतिक दृष्टिकोणसहित अघि बढाउन सक्छ भने त्यसको पनि मूल्यांकन हुनुपर्छ। तर यदि पार्टीभित्रको वर्तमान नेतृत्व संरचनाले नयाँ पुस्ताको प्रवेश, संगठनात्मक सुधार र जनताको बदलिएको अपेक्षालाई सम्बोधन गर्न सक्दैन भने नेतृत्व परिवर्तनको माग स्वाभाविक हुन्छ।आजको परिस्थितिलाई हेर्दा कांग्रेसमा नयाँ पुस्तालाई निर्णायक जिम्मेवारी दिने बहसलाई अब रोकिराख्नु उचित देखिँदैन।गगन थापा वा कुनै अर्को युवा नेता नेतृत्वमा आउँदैमा कांग्रेस स्वतः रूपान्तरण हुन्छ भन्ने होइन। तर नयाँ पुस्तालाई अवसर नै नदिने हो भने परिवर्तनको सम्भावना झन् कमजोर हुन्छ।त्यसैले अहिलेको बहसलाई ‘देउबा हटाउने कि गगन ल्याउने?’ मा सीमित गर्नु हुँदैन। बहस हुनुपर्छ—कांग्रेसलाई अब कस्तो नेतृत्व चाहिन्छ?

नेपाल अहिले राजनीतिक स्थिरता, सुशासन, रोजगारी, उत्पादन वृद्धि र आर्थिक अवसरको खोजीमा छ। युवाहरू विदेशिन बाध्य छन्। राज्यप्रति जनविश्वास कमजोर हुँदै गएको छ। राजनीतिक दलहरूप्रति पनि प्रश्न उठिरहेका छन्।यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले आफूलाई केवल निर्वाचन जित्ने पार्टीका रूपमा होइन, देशको आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको नेतृत्व गर्ने लोकतान्त्रिक शक्तिका रूपमा पुनःस्थापित गर्नुपर्छ।त्यसका लागि नेतृत्वमा पुस्तान्तरण मात्र पर्याप्त छैन। विचारको पनि पुस्तान्तरण आवश्यक छ। कांग्रेसले अब रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलता, डिजिटल अर्थतन्त्र, शिक्षा सुधार, स्वास्थ्य, कृषि आधुनिकीकरण, वैदेशिक रोजगारीको सुरक्षित व्यवस्थापन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र संस्थागत सुशासनलाई केन्द्रमा राखेर नयाँ राजनीतिक कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ।

कांग्रेसको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने अन्तिम निर्णय कुनै सम्पादकीय, सामाजिक सञ्जाल वा बाह्य दबाबले होइन, पार्टीको लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट हुनुपर्छ।तर लोकतन्त्रमा जनमत र समयको संकेतलाई बेवास्ता पनि गर्न सकिँदैन।आजको संकेत स्पष्ट छ—कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरणको माग बलियो हुँदै गएको छ।त्यसैले देउवाको योगदानको सम्मान गर्दै, नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वको अवसर दिने बाटो खोल्नु कांग्रेसको दीर्घकालीन हितमा हुन सक्छ र त्यसको उद्देश्य केवल व्यक्ति परिवर्तन होइन, कांग्रेसको राजनीतिक पुनर्जागरण हुनुपर्छ।कांग्रेसले अब एउटा कठोर निर्णय गर्नुपर्ने समय आएको छ—अतीतको विरासत जोगाएर बस्ने कि त्यसै विरासतलाई आधार बनाएर नयाँ पुस्ताको भविष्य निर्माण गर्ने?समयले कांग्रेसलाई यही प्रश्न सोधिरहेको छ।र यो प्रश्नको उत्तर केवल ‘देउबा कि गगन?’ होइन।उत्तर हुनुपर्छ—‘अबको कांग्रेस कस्तो?’ र ‘अबको नेपालका लागि कांग्रेस कस्तो नेतृत्वसहित अघि बढ्ने?’ सम्पादकीय दृष्टिले हेर्दा, कांग्रेसले नयाँ पुस्तालाई निर्णायक भूमिका दिने, संस्थागत लोकतन्त्र बलियो बनाउने र जनताको बदलिएको अपेक्षाअनुसार आफूलाई पुनर्संरचना गर्ने बाटो रोज्नु नै आजको आवश्यकता देखिन्छ।